Strona główna > Baza wiedzy > Zachowek – komu przysługuje i jak się go oblicza?
Testament pozwala zdecydować, kto otrzyma majątek po naszej śmierci. Swoboda ta nie jest jednak nieograniczona. Przepisy o zachowku chronią najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy nie otrzymali przewidzianej prawem części wartości majątku.
Zachowek ma co do zasady postać roszczenia o zapłatę pieniędzy – nie daje automatycznie prawa do udziału w mieszkaniu czy innym przedmiocie należącym do spadku.
Do zachowku mogą być uprawnieni zstępni spadkodawcy, czyli między innymi jego dzieci i wnuki, a także małżonek oraz rodzice. Warunkiem jest to, aby dana osoba była w konkretnym przypadku powołana do spadku z ustawy.
Przykładowo, jeżeli spadkodawca pozostawił dzieci, jego rodzice zasadniczo nie są uprawnieni do zachowku po nim. Rodzeństwu spadkodawcy zachowek nie przysługuje.
Prawo do zachowku może powstać nie tylko wtedy, gdy spadkodawca pominął bliską osobę w testamencie. Znaczenie mogą mieć również darowizny dokonane za życia, jeśli uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości.
Punktem wyjścia jest udział, jaki uprawniony otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym. Zachowek wynosi:
Samo ustalenie ułamka nie wystarcza do wyliczenia kwoty. Trzeba jeszcze określić wartość stanowiącą podstawę obliczenia zachowku. Uwzględnia się przy tym majątek i długi spadkowe, a na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym także niektóre darowizny, zapisy windykacyjne oraz wartości związane z fundacją rodzinną.
Następnie sprawdza się, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy lub z jego spadku – może się okazać, że zachowek został w ten sposób pokryty w całości albo w części.
Przykład: spadkodawca pozostawił dwoje pełnoletnich dzieci, a cały majątek zapisał w testamencie jednemu z nich. Gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, każde dziecko otrzymałoby połowę spadku. Co do zasady zachowek pominiętego dziecka odpowiada więc jednej czwartej (1/2 × 1/2) wartości przyjętej do jego obliczenia.
Jeżeli wartość ta wynosi 600 000 zł, zachowek pełnoletniego dziecka to 150 000 zł. Gdyby pominięte dziecko było małoletnie, zachowek wyniósłby dwie trzecie udziału, czyli jedną trzecią całości (2/3 × 1/2) – 200 000 zł.
Ostateczna kwota zależy jednak między innymi od darowizn i innych korzyści otrzymanych wcześniej przez to dziecko.
Darowizny dokonane za życia spadkodawcy mogą zostać doliczone do wartości stanowiącej podstawę obliczenia zachowku. Wbrew częstemu przekonaniu nie zawsze dotyczy to wyłącznie darowizn z ostatnich 10 lat. Znaczenie ma to, kto otrzymał darowiznę:
Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Przepisy przewidują też szczególne wyłączenia przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu lub małżonkowi, dlatego każdą sytuację trzeba ocenić indywidualnie.
Dla osoby uprawnionej do zachowku oznacza to, że darowizna nieruchomości dokonana przez spadkodawcę wiele lat wcześniej może nadal wpływać na wysokość jej roszczenia. W określonych sytuacjach uzupełnienia zachowku można dochodzić także bezpośrednio od obdarowanego – o czym piszemy poniżej.
Planujesz przekazanie nieruchomości za życia? Przeczytaj też: Darowizna czy umowa dożywocia? Co wybrać przy przekazaniu nieruchomości
Roszczenie o zachowek kieruje się przede wszystkim do spadkobiercy. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać od niego należnej kwoty, przepisy przewidują możliwość dochodzenia uzupełnienia zachowku od innych osób – w pierwszej kolejności od zapisobiercy windykacyjnego, a następnie od osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną przy obliczaniu zachowku.
Zakres ich odpowiedzialności podlega ustawowym ograniczeniom. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona między innymi do wzbogacenia wynikającego z darowizny.
Tak. Przyszły spadkodawca i spadkobierca ustawowy mogą zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, ograniczając ją wyłącznie do prawa do zachowku – w całości albo w części. Taka umowa wymaga formy aktu notarialnego. Jej skutki warto omówić przed podpisaniem, zwłaszcza gdy planowane są darowizny lub rozporządzenia dotyczące nieruchomości.
Zrzeczenie się prawa do zachowku należy odróżnić od wydziedziczenia. Wydziedziczenie następuje w testamencie i wymaga przyczyny przewidzianej w Kodeksie cywilnym. Samo pominięcie kogoś w testamencie nie pozbawia tej osoby zachowku.
Termin przedawnienia wynosi zasadniczo pięć lat, ale początek jego biegu zależy od podstawy roszczenia:
Planujesz testament, darowiznę lub umowę dotyczącą przyszłego spadku? W Kancelarii Notarialnej Natalii Serwatko w Białymstoku (ul. Sienkiewicza 1/1 lok. 105) można omówić skutki planowanej czynności dla najbliższych i dobrać jej treść do sytuacji rodzinnej oraz majątkowej. Szczególnie przy przekazywaniu nieruchomości warto rozważyć kwestię zachowku przed podpisaniem aktu notarialnego.
Zobacz też: testament notarialny · umowa darowizny · opłaty notarialne
